Johan Dierckx - Natuurdagboek

Sluipwesp op Aardappelgal

Dierckx Johan — Wed, 09 Jun 2010 20:53:45 +0000

Er zit meer in een foto dan je denkt ….
Onder dat motto vandaag een artikeltje over enkele foto’s die ik op de eerste dag van deze maand kon maken in het Turnhouts vennengebied.
Dit is één van de bewuste foto’s – wat is hier aan de hand ?

Sluipwesp op Aardappelgal - Turnhout 01/06/2010

Het begon nochtans eenvoudig: langs het wandelpad stonden een heel aantal zomereiken (Quercus robur). Niet zo ongewoon toch ? Maar wat dadelijk opviel waren de ontzettend grote gallen op de knoppen. Zelden zoveel gallen bij mekaar gezien en zelden zulke grote exemplaren… Toch maar eens van wat dichterbij bekijken dus. Rond de gallen bleek het te wemelen van insecten met een ontzettend lang “aanhangsel” – Sluipwespjes ! Het duurde niet zo heel lang voor we enkele van deze sluipwespen konden betrappen bij hun belangrijkste activiteit: het leggen van eitjes …

Hoe zit een en ander in mekaar?

Een beetje opzoekingswerk thuis leverde toch wel interessante en indrukwekkende resultaten op. Eerst iets over de gallen.

Deze zogenaamde “Aardappelgallen” worden veroorzaakt door een galwespje (Biorhiza pallida) met twee generaties. De vrouwtjes uit de eerste generatie leggen hun eitjes in de wortels van de zomereik. De eik reageert hierop door de aanmaak van wortelgallen die er uitzien als gladde en sappige, geelbruin tot roodachtige knikkertjes. In deze gal ontwikkelen de larven zich tot ongevleugelde vrouwtjeswespen… enkel vrouwtjes! In februari sluipen deze jonge vrouwtjeswespen uit en gaan ze op zoek naar de zomereik zelf. Te voet dus, want vleugels hebben ze niet ! Ze klimmen tot bij de takken van de boom om daar te zoeken naar de knoppen van de takken om opnieuw hun eitjes te leggen. Aangezien deze generatie enkel uit vrouwtjes bestaat – kunnen de eitjes dus niet bevrucht zijn! Het verschijnsel dat maagdelijke vrouwtjes toch eieren kunnen leggen en zo voor nakomelingen zorgen, komt in de insectenwereld wel vaker voor en wordt parthogenese genoemd.

De eik reageert op de zopas gelegde eitjes wederom met het aanmaken van een gal – ditmaal de Aardappelgal, die een gemiddelde doorsnede heeft van 1 tot 3 cm. Binnen in de gal zitten verschillende kamertjes met daarin steeds een witte larve. Deze larven groeien uit tot de 2de generatie: een sexuele generatie met zowel mannetjes als vrouwtjes. Kort na het uitsluipen zal de paring plaatsvinden en kunnen de bevruchte vrouwtjes opnieuw hun eitjes gaan leggen in de wortels van de eik … De Aardappelgal zal langzaam wegrotten maar blijft meestal nog tot in de winter zichtbaar.

Sluipwesp op Aardappelgal - Turnhout 01/06/2010

Dat op zich is al een ongelooflijk verhaal van moedertje natuur. Maar wat doen die sluipwespjes daar dan ?
Sluipwespen (Ichneumonoidea) zijn parasieten van andere insecten. De vrouwtjes zijn voorzien van een lange legboor die netjes opgeborgen zit in een schede aan de achterzijde van het lichaam. Op de foto zie je de heel erg lange “staart” – dat is dus de schede met daarin de legboor.

Sluipwesp op Aardappelgal - Turnhout 01/06/2010

Deze sluipwespjes zijn blijkbaar goed op de hoogte dat in de Aardappelgal larven leven. Ze proberen met voornamelijk hun geurzin door het dikke galweefsel de galwesplarfjes te lokaliseren. Eens een larve aan de binnenzijde gevonden, richt de sluipwesp haar achterlichaam op en komt de legboor uit de schede om zo goed als loodrecht een miniscuul gaatje te boren dwars door de gal tot IN de larve. Daar deponeert de sluipwesp een eitje. Wanneer dit eitje uitkomt, zal het de oorspronkelijke galwesplarve als voedsel gebruiken … De natuur kan wreed zijn … maar tegelijkertijd toch ook ongelooflijk ingenieus …

Sluipwesp op Aardappelgal - Turnhout 01/06/2010

Nog een eigenaardigheid bij sluipwespen: wanneer een bevrucht eitje uitkomt zal dit een vrouwtje opleveren, bij een onbevrucht eitje zal het een mannetje worden … Ook voor deze uitzonderlijke manier van voortplanten heeft de wetenschap een naam: arrhenotokie.
Er zijn vele duizenden soorten sluipwespen die allen heel erg gespecialiseerd zijn in de insecten en de manier waarop ze parasiteren. Een correcte naam voor deze soort heb ik tot hiertoe niet kunnen vinden, maar het verhaal er achter wordt er niet minder boeiend door.

Sluipwesp op Aardappelgal - Turnhout 01/06/2010

Er zit soms écht veel meer verhaal achter een foto dan je denkt …

Sint-jansvlinder

Dierckx Johan — Tue, 08 Jun 2010 21:05:45 +0000

Sint-jansvlinder (Zygaena filipendulae) - Broechem 08/06/2010

Begin juni begint de vliegperiode van de Sint-jansvlinder (Zygaena filipendulae). De Nederlandse naamgeving werd afgeleid van de naamdag van Sint-Jan die op 24 juni valt en meestal een hoogtepunt in de vliegperiode van deze vlinder is. Als alternatieve naam wordt ook wel eens “Bloeddropje” gebruikt wat dan weer verwijst naar de rode stippen die erg opvallen bij deze kleurrijke dagactieve nachtvlinder uit de familie van de “Bloeddropjes” of Zygaenidae . Ook “Bloedvlekvlinder” en “zes-stippige st.jansvlinder” zijn namen die nogal eens gebruikt worden voor deze soort.

De waardplanten voor deze soort zijn voornamelijk Gewone Rolklaver en Moerasrolklaver. Eitjes worden hierop afgezet en ontwikkelen zich tot een groenachtig gele rups met een eerder plomp en gedrongen lichaam en een zwakke witte beharing. Op de rug zien we een dubbele rij zwarte vlekken en aan weerszijden van deze zwarte vlekken een rij gele vlekjes. Ook aan beide zijden van het lichaam is een rij zwarte vlekjes, die bij sommige bleke exemplaren echter kunnen ontbreken. Het is vaak niet echt makkelijk om op het eerste zicht de kop van de rups te ontdekken. De beste gids hierbij is de vorm van de poten, waarbij je best zoekt naar de borstpoten die duidelijk anders zijn dan de buikpoten en de naschuiver.

Sint-jansvlinder (Zygaena filipendulae) - Rups - Broechem 08/06/2010

Op de detailfoto van het lichaam van de rups kan je mooi de ademhalingsopeningen zien in elk segment. Zoek op de foto naar een zwart cirkeltje met daarin een recht geel lijntje…

Sint-jansvlinder (Zygaena filipendulae) - Rups - Broechem 08/06/2010

De rups overwintert één-, soms tweemaal en verpopt zich in een cocon, die goed zichtbaar tegen een grasstengel of een andere plant is aangebracht.

Sint-jansvlinder (Zygaena filipendulae) - cocon - Broechem 13/06/2009

De vlinder herken je het makkelijkst door glanzend zwarte (soms groenige) voorvleugels met 6 rode vlekken. Wel even opletten: de rode vlek aan de vleugelbasis (het dichtst bij de kop) lijkt vaak op 1 vlek, maar is gescheiden door een ader en telt voor twee. Aan het vleugeleinde zitten dus steeds 2 rode vlekken.
De achtervleugels zijn rood met een zwarte rand, maar die zijn meestal slecht tijdens het vliegen te bekijken.

Je kan deze soort aantreffen in bloemrijke graslanden, wegbermen, kalkgraslanden, weilanden, brede bospaden en duinen. De soort is helemaal niet zeldzaam. De mannetjes maken patrouillevluchten, op zoek naar onbevruchte vrouwtjes en parende koppeltjes kan je meestal makkelijk aantreffen.

Sint-jansvlinder (Zygaena filipendulae) - Paring - Broechem 13/06/2009

Grote keizerlibel

Dierckx Johan — Sat, 29 May 2010 23:24:06 +0000

De Grote keizerlibel (Anax imperator) is met zijn 64-84 mm de grootste vertegenwoordiger uit de familie van de Glazenmakers (Aeshnidae) in ons land. De vliegtijd is van half mei tot en met eind oktober, maar de meeste aantallen kan je van half juni tot eind augustus vinden. Dat het een geducht jager is blijkt ook uit de naamgeving: Anax (>Grieks) = “heerser” en imperator (>Latijn) = “keizer, meester”. Net als de andere glazenmakers maakt de Grote keizerlibel lange jachtvluchten op beschutte plaatsen, zoals bosranden en heidevelden of patrouilleren ze langdurig boven het water en de oever waarbij andere libellen worden daarbij verjaagd en soms grote prooien gegrepen worden, zoals vlinders en andere libellen.

Enkele opvallende kenmerken voor deze soort zijn de groene ogen (bij het mannetje met een blauwe streep bovenaan) met een kenmerkende donkere vlek tussen de ogen, het compleet groene borststuk, vrijwel zonder tekening en de brede lengtestreep over de rug. Bij het mannetje is het achterlijf hemelsblauw met een zwarte rugstreep, bij het vrouwtje fletsblauw tot blauwgroen met een zeer brede, roodbruine rugstreep. Pas uitgeslopen dieren hebben een gelig achterlijf. Jonge dieren hebben een kenmerkende gele dwarsstreep op segment 2 van het achterlijf. (goed te zien op de tweede onderstaande detailopname).

De onderstaande foto’s tonen details (de eerlijkheid gebied me te zeggen dat dit uitsnedes zijn uit grotere foto’s) van een vrouwelijk exemplaar, wellicht nog niet lang uitgeslopen.

Grote keizerlibel (Anax imperator): Voorhoofd en ogen - Ekeren 28/05/2010

Grote keizerlibel (Anax imperator): aanhechting van de vleugels - Ekeren 28/05/2010

Grote keizerlibel (Anax imperator): Vleugelpatroon - Ekeren 28/05/2010

Grote keizerlibel (Anax imperator): Achterlijfsegmenten 6 & 7 - Ekeren 28/05/2010

Grote keizerlibel (Anax imperator): Achterlijfaanhangsels - Ekeren 28/05/2010

Grote keizerlibel (Anax imperator): ogen en borststuk - Ekeren 28/05/2010

Voorjaarsuitstap SEMO

Dierckx Johan — Tue, 18 May 2010 23:24:26 +0000

Zaterdag 15 mei was het eindelijk zover: De eerste excursie met SEMO (Studiegroep Europese en Mediterrane Orchideeën) van dit jaar. Als reisdoel kozen we voor de ruime omgeving van Durbuy in de provincie Luxemburg. Na de ongewoon koude eerste veertien dagen van mei is de flora duidelijk wat achterop geraakt en zijn de meeste orchideeënsoorten een week tot 14 dagen achter op hun normale bloeischema. Toch konden we reeds enkele soorten in bloei vinden, de anderen stonden vaak met hun knopjes te wachten op iets warmere zonnestralen. Hieronder enkele impressies van een geslaagde excursie waar nog heel wat meer te zien en te beleven was dan enkel maar orchideetjes…

Wie zoekt.... kan de anderen even op weg helpen ...

Lunchpauze onder een lichtbewolkte hemel - deugddoend !

Libellula depressa (Platbuik) - pas uitgeslopen vrouwtje

Een imker op zoek naar de koningin

Ieder zijn persoonlijk foto-onderwerp (Orchis mascula)

Ook de kinderen konden naar hartelust onderzoeken en fotograferen

Anguis fragilis (Hazelworm)

Ook de voorzitter heeft zijn keuze gemaakt

Orchis mascula (Mannetjesorchis)

Primula veris (Gulden sleutelbloem) en Anacamptis morio (Harlekijn)

Anacamptis morio (Harlekijn) - kleurvariaties

Jonge Kruisspinnetjes

Dierckx Johan — Thu, 06 May 2010 20:04:17 +0000

Het lijkt een vreemd moment om een artikel te schrijven over de Kruisspin (Araneus diadematus) die we toch voornamelijk in de herfstperiode tegenkomen. In deze periode van het jaar kan je echter her en der verspreid in de vegetatie of andere plekken, nesten vinden van pas uitgekomen Kruisspinnetjes.

Kruisspin (Araneus diadematus) juveniel - Wijnegem 01/05/2010

In de herfst worden (na de bevruchting) door het vrouwtje de eieren afgezet in een cocon die er uitziet als een wattig bolletje. De eitjes overwinteren in deze cocon en in de lente komen de jonge spinnetjes – ook wel eens “spiderlings” genoemd – te voorschijn. Heel kenmerkend is hun geel-zwarte lichaamskleur. De eerste dagen van hun leven houden de jonge spinnen zich op in een van spinsel gemaakt nest. Ze kruipen dicht bij mekaar en vormen aldus een erg compact hoopje – een typische manier om “groter” te lijken voor mogelijke predatoren.

Kruisspin (Araneus diadematus) juveniel - Wijnegem 01/05/2010

Wanneer er verstoring van het nest is (en dat kan al bij een felle windvlaag die het nest heen en weer schudt), verspreiden de jongen Kruisspinnen zich razendsnel in alle mogelijke richtingen – weer een afleidingsmanoeuvre voor mogelijke predatoren. Als het gevaar geweken is, komen de jonge spinnetjes weer netjes samen in hun nestje.

Kruisspin (Araneus diadematus) juveniel - Wijnegem 01/05/2010

De eerste 7 tot 10 dagen leven ze van het voedsel in hun dooier. Daarna klimmen ze zo hoog mogelijk in een plant en laten ze uit hun achterlijf een lange draad de lucht in zweven. Deze draad wordt door de wind opgepakt en neemt de jonge spin mee de lucht in. Zo verspreiden de kleine spinnetjes zich -terwijl ze niet kunnen vliegen- door de lucht en kunnen honderden meters verder terechtkomen.

Kruisspin (Araneus diadematus) juveniel - Wijnegem 01/05/2010

Tot slot nog een leuk weetje: De Kruisspin is verkozen tot Europese spin van 2010.
Aan de jaarlijkse verkiezing namen 78 juryleden-wetenschappers uit 21 Europese landen deel.

Agaatvlinder

Dierckx Johan — Mon, 03 May 2010 22:48:58 +0000

Wat een verrassing toen ik zaterdagmorgen, 1 mei, uit de tuin terug naar binnen kwam en op de drempel een pracht van een vlinder zag zitten. Bij het buitengaan had ik hem totaal niet opgemerkt, hij hing immers als het ware op de zijkant van de drempel verscholen. Vlug mijn fototoestel en macrolens gehaald en dan maar hopen dat hij er een tijdje wou poseren. En ja hoor – gewillig liet dit prachtexemplaar een heuse fotoshoot toe.

Agaatvlinder (Phlogophora meticulosa) - Wijnegem 01/05/2010

Met de veldgids “Nachtvlinders” van Warring en Townsend erbij, bleek de soort al heel snel gevonden: de Agaatvlinder (Phlogophora meticulosa L. 1758). De soort behoort tot de behoorlijk grote familie van de uilen (Noctuidae).

In België en Nederland blijkt de soort niet echt zeldzaam te zijn en je kan hem vinden van mei tot oktober in twee generaties op zowat alle soorten terreinen. De vlinder wordt heel vaak gezien in tuinen. Overdag rust de vlinder onbeschut op muurtjes en paaltjes. Precies de plek dus waar ik hem ook heb aangetroffen!

Agaatvlinder (Phlogophora meticulosa) - Wijnegem 01/05/2010

De Nederlandse naam is al in gebruik sinds het begin van vorige eeuw (Ter Haar in ‘Onze vlinders’ ) en is afgeleid van de kleur en tekening de sprekend lijkt op de veelkleurige siersteen agaat. De wetenschappelijke naam “Phlogophora” is afgeleid van “phlox, phlogos” = een vlam en “phoreo” = dragen; en “meticulosa” van “meticulosus” = angst en angstaanjagend. De typische rusthouding van de vlinder is met opgevouwen vleugels. Deze houding maakte op Linnaeus (die de naam gaf) de indruk van een ineengedoken, bang vogeltje.

Als waardplanten komen allerlei kruidachtige planten, struiken en loofbomen, waaronder zuurbes, brandnetel, hop, spoorbloem, zuring, braam, hazelaar, berk en eik in aanmerking.

Tot slot nog enkele details van de prachtige vleugels – zelfs daarvoor bleef de vlinder gewillig poseren !

Agaatvlinder (Phlogophora meticulosa) - Wijnegem 01/05/2010

Natuurfotoreis naar Kreta

Dierckx Johan — Thu, 29 Apr 2010 20:06:47 +0000

Van 5 april tot 16 april maakten we een fotoreis naar Kreta. Het doel was om de voorjaarsflora en voornamelijk de orchideeën die daar voorkomen in beeld te brengen. Vandaar ook de grote pauze in berichten op deze blog. Na een verlengde terugreis vanwege de aswolk van de IJslandse vulkaan, zijn we uiteindelijk toch terug thuis geraakt en stilaan beginnen de foto’s een beetje op orde te geraken.

Voor de orchideeën creëer ik en aparte weblog: http://europeanorchids.wordpress.com/ waar je vanaf de volgende weken meer informatie kan vinden.

Orchideeënpracht - Kreta 08/04/2010

Andere plantenfoto’s van deze reis zullen op deze blog komen, met een nadruk op de endemische soorten (= soorten die enkel op Kreta voorkomen).

Verder probeer ik ook op deze blog de draad weer op te pikken. Een deel van de lente in ons eigen land is door de fotoreis aan me voorbijgegaan, maar ik ben er van overtuigd dat er in de komende weken nog heel wat moois te fotograferen valt.

Orchideeënpracht - Kreta 08/04/2010

Rosse woelmuis

Dierckx Johan — Sun, 28 Mar 2010 21:53:11 +0000

Misschien ken je het wel: een hevig geritsel tussen de opgedroogde blaadjes tijdens een boswandeling en met wat geluk een glimp van een wegspurtend muisje. Afgelopen donderdag zat ik zandbijen te fotograferen (zie eerder berichtje) toen datzelfde geritsel mijn aandacht trok en enkele meter verder een Rosse woelmuis (Clethrionomys glareolus) – die me duidelijk niet had opgemerkt – vrolijk op zoek was naar wat voedsel (of gewoon wat wou genieten van het lentezonnetje zoals ik).

Ik liet de zandbijen dus maar even voor wat ze waren en probeerde voorzichtig op ellebogen en knieën wat dichterbij te kruipen om een mooi portretje te maken. Het muisje trippelde rustig verder tot achter een grote Beuk en mijn hoop was dat ik door langs de andere kant van de stam te kruipen, dicht genoeg zou kunnen komen om ze vast te leggen. Groot was mijn verbazing dat aan de achterzijde geen muis meer te bekken was …

Rondspeurend werd mijn aandacht getrokken door een kleine holte onderaan de beukenstam waarin een kleine beweging te merken was … de muis ! Ik posteerde me plat op de grond voor de in- / uitgang van het holletje in de hoop dat … Waar ik me echter niet volledig van bewust was: ik lag ondertussen midden op het wandelpad plat op mijn buik aan de voet van een grote Beuk. Een aankomende wandelaar bezorgde ik op die manier het idee dat ik een hartaanval gekregen had … Een hilarische situatie waar goed om gelachen kon worden.

Het wachten werd uiteindelijk beloond – het muisje, aanvankelijk duidelijk wat angstig voor de macrolens die op haar gericht was, bleek toch wat te wennen en stemde geleidelijk in met een rustige fotosessie… Aan het einde wandelde ze rustig weg, zo dicht mogelijk langs de stam – verder over mijn voet – zo de verdorde beukenblaadjes in om dan, even snel en flitsend als meestal, weg te trippelen. Mijn visitekaartje voor nabestellingen wou ze niet meenemen…

Rosse woelmuis (Clethrionomys glareolus) - Schilde 25/03/2010

Eekhoorntjesmos

Dierckx Johan — Sat, 27 Mar 2010 21:13:04 +0000

Eén van de doelsoorten van de mossenexcursie van vorig dinsdag: Eekhoorntjesmos (Leucodon sciuroides). Tijdens één van de voorbije jaren werd op 1 boom in het gebied 1 plukje van dit zeldzame mosje gevonden… Zou het er nog staan ? En welke boom was het ook alweer …??? Tegen het einde van de excursie kwamen we in het gebied waar het “ongeveer” geweest moet zijn. “Het was op een Vlier (Sambucus sp.) – zeker weten !” – zo wist Leo nog. Nu ja, Vlieren genoeg in het beoogde gebiedje, maar welke. Uiteindelijk werd het plukje teruggevonden – het stond al de hele tijd met zijn pluimstaartjes te zwaaien naar de groep – recht op ooghoogte – op een Vlier ! (De foto’s zijn van vandaag, zaterdag, omdat twee eerdere pogingen om er foto’s van te maken steeds in de kiem gesmoord werden door de nogal “opdringerige” paardjes die sinds vorige woensdag de “beheerswerken” in de Pont weer voor hun rekening gaan nemen).